News from Azerbaijan Higher Technical Schools

Effective management of waste and judicious use of resources are issues of paramount importance in contemporary times. The waste from the wood processing industry can be used in many ways as a secondary raw material. In this respect, the conversion of such wastes into high-value products is of great scientific and practical interest.
The current article discusses the properties of biochar derived from wood processing waste and its prospects for agricultural applications. Biochar is a carbon-rich porous material that is produced by pyrolysis of plantbased materials in the absence of oxygen. High adsorption capacity, large surface area, and positive effect on the soil environment are ecologically significant.
The conducted analyses show that biochar is an effective way to improve the physical and chemical properties of soil, for retaining moisture, preventing nutrient leaching, and improving the microbiological activity of soil. Moreover, the carbon sequestration properties of biochar suggest that it is an important factor contributing to the mitigation of climate change.
In summary, employing biochar derived from wood waste is a promising and environmentally friendly strategy that can achieve the twin objectives of waste management and the improvement of agricultural productivity.

Tədqiqatın məqsədi: Suyun çirkləndiricilərdən təmizlənməsi üçün bitki mənşəli tullantılardan istifadə etməklə nisbətən ucuz başa gələn adsorbentin sintezidir. Bu məqsədlə, qoz qabığı tullantılarından kimyəvi aktivləşdirilmə üsulu ilə adsorbent kimi istifadəyə yararlı olan aktiv kömür hazırlanmışdır. Tədqiqatın metodu: Karbonlaşma prosesi 3 saat müddətində 450°C temperaturda mufel sobasında həyata keçirilmişdir. Aktivləşdirici agent kimi fosfat turşusu (H₃PO₄) və Na qələvisinin 1N məhlulu 1:1 kütlə nisbətində istifadə olunmuşdur. Əldə edilmiş aktiv kömürün xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün hazırlanmış nümunələrin yod ədədi və metilen mavisinin udulmasına görə səth sahəsinin təyini analizləri aparılmış, skanedici elektron mikroskopundan (SEM) istifadə etməklə kömür səthinin morfologiyası, atom tərkibi, İnfraqırmızı spektroskopiya üsulu (FTIR) ilə funksional qrupların varlığı müəyyən edilmişdir. Adsorbent neft və boyaq maddələri kimi üzvi çirkləndiricilərin adsorbsiyası üçün istifadə edilmişdir. Adsorbsiyanın eksperimentləri 296 K temperaturda, müxtəlif pH göstəriciləri və ilkin çirkləndirici konsentrasiyaları şəraitində 48 saat ərzində aparılmışdır.
Tədqiqatın nəticələri: Yod ədədinin təyini əsasında müəyyən edilmişdir ki, qoz qabığının tozundan alınan aktivləşdirilmiş kömür qismən mezo ölçülü məsamələrə malik olsa da, əsasən mikroməsaməli quruluşa malik adsorbent növüdür. Nümunələrin element tərkibinin analizi göstərmişdir ki, tərkibdə əsasən O, C, P, Na,Si, Ca, Sb, K və cüzi miqdar Fe elementləri mövcüddür. 800µm ölçüdə böyüdülmüş SEM şəkli adsorbentin məsaməli quruluşa malik olduğunu təsdiq etmiş, infraqırmızı (İR) spektrlər isə hazırlanan aktiv kömürün səthində hidroksil, karbonil və karboksil kimi oksigenli funksional qrupların mövcudluğunu açıq şəkildə təsdiqləmişdir. Aparılan tədqiqat nəticəsində qoz qabıqlarından kimyəvi üsulla modifikasiya olunmuş aktivləşdirilmiş karbon nümunələri əldə edilmişdir. Nümunələrin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin təyini göstərmişdir ki, modifikasiya prosesi adsorbentlərin pH göstəricisinə və adsorbsiya qabiliyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Yod ədədinin nəticələri nümunələrin inkişaf etmiş məsamə quruluşuna və yüksək adsorbsiya qabiliyyətinə malik olduğunu təsdiq etmişdir.

This work presents a comprehensive analysis of the extraction of essential oils from pine (Pinus sylvestris) needles and the evaluation of wood waste as an alternative raw material. The main aim of the study is to explore the potential of transforming wood waste, which is harmful for the environment, into high value-added products under the “waste-to-value” concept. Hydrodistillation and Soxhlet extraction techniques were used to obtain essential oils and the efficiency of these techniques was comparatively evaluated in terms of yield, selectivity and compositional features of the outcomes. The experimental studies conducted proved that the method of extraction used influences significantly the quantitative indicators as well as the chemical composition of the essential oils. The physical and chemical properties of the obtained essential oils were studied and included the density, refractive index and spectral analysis, using modern analytical techniques. FTIR analysis indicated the presence of diverse functional groups (hydroxyl, carbonyl and aliphatic structures) within the samples, confirming the complex multi-component composition of the essential oils. The results indicate that hydrodistillation is more suitable for the selective separation of volatile compounds, such as low-molecular-weight essential oils, whereas Soxhlet extraction enables recovery of a wider range of higher-molecular-weight compounds in the organic extract. Such differences are clearly evident in the physicochemical parameters and spectral features of the obtained products.

Şəhərləşmiş ərazilərin inkişafı həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması ilə yanaşı, bunun zənginləşdirilməsi ilə eyniləşdirilir əhali tərəfindən istehsal olunan üzvi tullantı mühitləri bərk məişət üzvi tullantıları, sənaye obyektləri kənd təsərrüfatı üzvi tullantıları və ya qida tullantıları, çirkab suların təmizlənməsi zamanı yağıntı şəklində kommunal xidmətlər və zərərsizləşdirmə.
Ona görə də müasir biorekonstruksiya üsullarının işlənib hazırlanması və tətbiqi üzvi tullantıların emalında aktualdır. Onlar üzvi tullantıları məkanında idarə etməyə imkan verir (onların toplanmasından başlayaraq sənaye texnoloji meydançalarıda qeydiyyata qədər və ya onların mərkəzləşdirilmiş zərərsizləşdirilməsi və ya təkrar xammal emalı üçün) və vaxtında (bioparçalanma üzvi tullantılar; filtratın geneziyası, metanogenez; proseslər təmizlənməsi və zərərsizləşdirilməsi фильтрата və bioqaz).Tullantı sularının təmizlənməsi təbii su ehtiyatlarının qorunması və ətraf mühitin təmiz saxlanması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edən bir prosesdir. Sənaye müəssisələrindən tutmuş məişət tullantılarına qədər müxtəlif mənbələrdən gə¬lən tullantı suları tərkibindəki zərərli maddələrə görə təbii su ehtiyatlarına ciddi təhlükə yara¬da bilər. Çirkab su təmizləyici kimyəvi maddələr bu çirkab suların effektiv şəkildə təmiz¬lən¬mə¬sini təmin edir və çirkab suların ekoloji cəhətdən səmərəli idarə olunmasında mühüm rol oyna¬yır. Tullantı sularının çöküntülərindəki üzvi maddələrin biokonversiyası (anaerob və ya aerob fermentasiya), mürəkkəb polimerlərin (zülallar, yağlar, karbohidratlar) mikro¬or¬qa¬ni¬zm¬lərin fermentləri vasitəsilə daha sadə, stabilləşmiş birləşmələrə və enerji daşıyıcılarına (məsələn, metan, CO₂) çevrilməsi prosesidir.

Tədqiqatın məqsədi: Məqalə gipskarton tullantılarının betonda istifadəsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda tullantı gips kartonlardan əldə edilən təkrar emal olunmuş gips tozu, betonda sementin qismən əvəz edilməsi üçün uçucu kül ilə birlikdə istifadə olunur. Gips tullantılarından əldə edilmiş gips tozu betonda istifadə edilən yapışdırıcı tozun 10, 20% miqdarını əvəz etməklə yoxlanmışdır. Bununla yanaşı, sementin tərkibinin 50% hissəsi sənaye proseslərində çıxan uçucu kül ilə əvəz edilmişdir. Müşahidə edilmişdir ki, gipsin istifadəsi bağlayıcının hidrofob xassəsini artırır. Bu səbəbdən qarışığın axıcılığını və qəliblənmə prosesini tənzimləmək üçün superplastifikatordan istifadə edilmişdir. Tədqiqat üçün bir sıra müxtəlif tərkibli beton qarışığı hazırlanmışdır. Nümunələr 7, 28 və 90 gün nəm mühitdə saxlandıqdan sonra möhkəmlik testləri yoxlanmışdır. Tədqiqatın nəticələri göstərdi ki, gipsin sementi əvəzləməsi nəticəsində betonun möhkəmlik xassələri əvvəlki yaş dövrlərində uçucu kül əlavə edilməsi nəticəsində əvəzlənməmiş nümunəyə nisbətən zəifləyir. Lakin, zaman keçdikcə hidratlaşma nəticəsində beton quruluşunun möhkəmlənməsi artır və tədricən hesablanmış gücünü əldə edir. 90 gündən sonra 50% uçucu kül tərkibli nümunənin sıxılmada möhkəmlik həddi qatqısız nümunə ilə müqayisədə təqribən eyni olmuşdur. Bununla da, gips əlavəsinin sıxılma möhkəmliyinə mənfi təsir göstərmədiyi müəyyən edilmişdir.
Tədqiqatın metodu: Sementin bir hissəsi gips tullantısı və uçucu kül ilə 70%-ə qədər əvəz edilmiş, müxtəlif tərkibli beton qarışıqları hazırlanmışdır. Nümunələr 7, 28 və 90 gün müddətində saxlanılmış və sıxılma və əyilmə möhkəmliyi üzrə müqayisəli analiz aparılmışdır.
Tədqiqatın nəticələri: Nəticələr göstərmişdir ki, 7 günlük nümunələrdə əvəz olunmuş tərkiblər əvəzlənməmiş nümunələrə nisbətən daha aşağı sıxılma və əyilmə möhkəmliyi göstərmişdir. Lakin 90 günlük nümunələrdə möhkəmlik artmış və qənaətbəxş nəticələr əldə olunmuşdur.

Fövqəladə hallardan dəyən zərəri qiymətləndirərkən təsərrufat fəaliyyətinin mənfi təsirindən dəyən iqtisadi itkilərin analizi üçün mövcud normativ bazalara etibar etmək lazımdır. Müxtəlif növ fövqəladə halların ərazi resipiyentlərinə və əhalinin sağlamlığına təsirinin hərtərəfli başa düşülməsi vacibdir. Beləliklə, hər hansı bir fövqəladə hal, su və hava hövzələrinin çirklənməsi, kənd təsərrüfatı torpaqlarının və meşə təsərrüfatı sahələrinin istifadədən çıxarılması və ya keyfiyyətinin pisləşməsi, istirahət obyektlərinə və ətraf mühit Fondunun obyektlərinə təsir, əsas vəsaitlərin dəyərinin itirilməsi, həyat üçün təhlükə və əhalinin sağlamlığının itirilməsi ehtimalını nəzərdə tutur. Fövqəladə halların sosial-iqtisadi tədqiqi faktiki xərclər əsasında iqtisadi zərərin hərtərəfli qiymətləndirilməsinə imkan verməlidir. Müvafiq metodologiya həmçinin iqtisadi səmərəliliyin hesablanmasını, büdcə və büdcədənkənar fondların fövqəladə halların qarşısının alınması tədbirlərinə zəruri investisiyaların ayrılmasının əsaslandırılmasını, habelə sadələşdirilmiş prosedurlardan istifadə etməklə dəymiş ziyanı operativ qiymətləndirmək imkanlarını özündə əks etdirməlidir. Bu məqalədə mövcud hüquqi çərçivələrə əsaslanaraq təbii və texnogen fövqəladə halların qiymətləndirilməsi üçün metodoloji yanaşmalar araşdırılmışdır. Fövqəladə halların qarşısının alınması və nəticələrinin aradan qaldırılması ilə məşğul olan nazirlik və idarələrin mütəxəssislərinə yönəlmiş, faktorial və resipient zərərlərinə əsaslanan fövqəladə halların kompleks analizi sistemi təklif olunmuşdur.

Məqalənin məqsədi polimer istehsalı zamanı formalaşan sənaye qaz tullantılarının yalnız zərərsizləşdirilməsi deyil, həm də təkrar emal olunaraq texnoloji dövrəyə ikinci xammal kimi qaytarılması imkanlarını sistemli şəkildə qiymətləndirməkdir. Polimer müəssisələrində uçucu üzvi birləşmələr, reaksiya verməmiş monomerlər, həlledici buxarları, inert purj qazları, hidrogenlə zəngin axınlar və CO2 tərkibli yanma qazları müxtəlif tərkib və risk profili yaradır. Tədqiqatda BAT sənədləri, VOC bərpası üzrə elmi mənbələr, membran və adsorbsiya texnologiyaları, həmçinin karbon tutma və istifadə yanaşmaları əsasında analitik-texnoloji icmal aparılmışdır.
Nəticələr göstərir ki, yüksək konsentrasiyalı və tərkibcə stabil axınlarda kondensasiya, adsorbsiya, membran ayrılması və PSA kombinasiyası xammal bərpası baxımından daha səmərəli ola bilər; aşağı konsentrasiyalı və dəyişkən axınlarda isə enerji sərfi, təhlükəsizlik və məhsul keyfiyyəti məhdudlaşdırıcı amillərdir. Məqalədə tullantı qazların mənbə üzrə seqreqasiyası, ilkin analitik nəzarət, texnologiya seçimi və təkrar istifadə üçün keyfiyyət təminatı mərhələlərini birləşdirən qərar modeli təklif edilir. Ekoloji baxımdan əsas nəticə ondan ibarətdir ki, xammal kimi istifadə yalnız həyat dövrü üzrə emissiya azalması və əlavə enerji yükünün bal-anslaşdırılması sübut olunduqda dayanıqlı hesab edilə bilər.

Tədqiqat məqsədi: Bu tədqiqatın əsas məqsədi göyərti tərəvəzlərinə tətbiq olunan həm ənənəvi, həm də qabaqcıl emal texnologiyalarını təhlil etmək və onların məhsulun keyfiyyətinə, qida dəyərinə və məhsul ömrünün uzadılmasına təsirini qiymətləndirməkdir.
Tədqiqat metodu: Tədqiqat ənənəvi metodların (qurutma, ağartma, bişirmə) və yeni texnologiyaların (ultrasəs müalicəsi, yeməli örtüklər, minimal emal, soyuq plazma və ozonlaşdırma) müqayisəli təhlilini əhatə edən hərtərəfli analitik yanaşmaya əsaslanır. Qida maddələrinin saxlanması, antioksidan aktivli-yi, mikrob təhlükəsizliyi, tekstura və sensor xüsusiyyətləri kimi keyfiyyət parametrlərini qiymətləndirmək üçün son elmi tədqiqatların eksperimental nəticələri də nəzərdən keçirilmişdir.
Tədqiqatın metodologiyası: Bu tədqiqat yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərin emalında istifadə olunan ənənəvi və müasir texnologiyaların müqayisəli təhlilinə əsaslanır. Araşdırma zamanı Scopus, Web of Science, ScienceDirect və Google Scholar kimi beynəlxalq elmi bazalarda dərc olunmuş məqalələr, elmi kitab-lar və hesabatlar öyrənilmişdir. Mənbələrin seçilməsində onların aktuallığı, elmi etibarlılığı və mövzu ilə uyğunluğu əsas meyar kimi qəbul edilmişdir. Əldə olunan elmi məlumatlar sistemləşdirilmiş, müxtəlif texnologiyaların üstün və zəif tərəfləri müəyyən edilmiş və onların qida sənayesində tətbiq perspektivləri qiymətləndirilmişdir. Bu yanaşma yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərin emalı sahəsində mövcud texnologiyaların effektivliyinin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan vermişdir.
Tədqiqat nəticələri: Nəticələr göstərir ki, ənənəvi metodlar raf ömrünü uzatmaqda təsirli olur, lakin tez-tez əhəmiyyətli qida itkilərinə, xüsusən də C vitamini kimi istiliyə həssas birləşmələrə (67,5%-ə qədər) səbəb olur. Əksinə, ultrasəs emalı və minimal emal metodları kimi qabaqcıl texnologiyalar mik-rob çirklənməsini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və eyni zamanda sensor və qida keyfiyyətini qoruyur. Yeməli örtüklər və innovativ üsullar məhsulun bütövlüyünə xələl gətirmədən nəm itkisini azaltmaqda, oksidləşməni gecikdirməkdə və məhsul ömrünü 2-2,4 dəfəyə qədər uzatmaqda güclü potensial nüma-yiş etdirir.

Tədqiqat məqsədi: Bu tədqiqatın əsas məqsədi saxlama şəraitinin, xüsusən də temperaturun və saxla-ma müddətinin üyüdülmüş qəhvənin duyğu keyfiyyətinə təsirini araşdırmaqdır.
Tədqiqat metodu: Tədqiqat, üyüdülmüş qəhvə nümunələrinin iki fərqli şəraitdə - otaq temperaturunda (təxminən 22°C) və donma temperaturunda (−23°C) saxlanıldığı eksperimental yanaşma ilə aparılmış-dır. Nümunələr müxtəlif vaxt intervallarında (təzə, 1 həftə, 2 həftə və 3 həftə) qiymətləndirilmişdir. Ətir, dad, acılıq və ümumi seçimi qiymətləndirmək üçün duyğu analizi təlim keçmiş bir panel tərəfindən üçbucaq fərq testləri və istiqamətli qoşa müqayisə testlərindən istifadə etməklə aparılmışdır. Statistik analiz 95% etibarlılıq səviyyəsində aparılmışdır.
Tədqiqat nəticələri: Nəticələr göstərir ki, saxlama şəraiti üyüdülmüş qəhvənin duyğu keyfiyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Otaq temperaturunda saxlanılan nümunələr, xüsusən də ilk iki həftə ərzində, oksidləşmə prosesləri səbəbindən aroma intensivliyinin azalması və acılığın artması ilə xarakterizə olunan sürətli keyfiyyət pozuntusu göstərmişdir. Əksinə, dondurulmuş saxlama kimyəvi parçalanmanı effektiv şəkildə yavaşlatmış, zamanla aromanı və ümumi duyğu keyfiyyətini qorumuş-dur. Dondurma şəraitində kiçik dəyişikliklər baş versə də, ümumi keyfiyyət otaq temperaturunda saxlama ilə müqayisədə daha sabit qalıb.

: Bu məqalədə müasir dövrümüzün ən aktual problemindən, yəni, dəniz və su hövzələrinə nəft və onun məhsullarının tökülməsi, həmçinin, bu tökülmələrin təmizlənməsi üsullarından danışılır. Günümüzün əsas məsələsi, belə fövqəladə halların lokallaşdırılması və aradan qaldırılması üsullarını inkişaf etdirməkdir. Bu məqalə sizə su hövzələrinə dağılan neft və neft məhsullarının mexaniki, bioloji, fiziki-kimyəvi, termiki üsullarla təmizlənməsini müqayisəli şəkildə təqdim edir. Aparılan elmi-tədqiqatların nəticələrinə əsasən sorbentlərlə neft tökülmələrinin təmizlənməsi ən effektiv və səmərəli üsul olaraq qiymətləndirilmişdir. Sorbenlərlə təmizləmə üsulu digər üsullarla müqayisə olunanda çox böyük üstünlüklərinə görə seçilmişdir. Həmçinin yüksək absobsiya qabiliyəti olan poliuretan köpük və işlənmiş polistirol köpük məhsulları əsasında sorbentlər hazırlanmış. 10 küt. %-li udma qabiliyyəti olan, nominal diametri 2-3 mm olan qırıntılar formasında hazırlanmış polistirol köpük sorbent daha yüksək effektivliyə sahib hesab edilir. Sorbent quruluşunda qapalı məsaməli polistirol köpüyün olması səbəbindən sorbentin üzücülük xüsusiyyəti və onun təqribi 15 dəqiqə yüksək sorbsion sürətə malik olduğu aşkarlanmışdır.

The study and assessment of renewable energy sources contributes to the state regional energy plan-ning process and helps identify weaknesses in the region's infrastructure (electricity grid, road net-work). This article uses a fuzzy logic method to assess solar energy resources in the study area, de-scribes and develops a multi-criteria analysis method combined with fuzzy logic. The main beneficiar-ies and target audience of fuzzy logic methods in solar power systems are solar power policy decision makers. They use them to determine decision models, ranking criteria, and weights, and to evaluate the possible location of solar power plants under specific conditions. In practice, fuzzy logic allows for simple and efficient tuning of controllers in nonlinear control systems, such as solar modules. This study investigates the role and contribution of fuzzy logic in solar power based on its implementation. The results of the study showed that the use of fuzzy logic allows for the evaluation and selection ap-propriate solar energy systems in given and uncertainty conditions, Fuzzy logic methods include fuzzy modeling, hybrid modeling, multi-attribute decision making. This study demonstrated the usefulness of these methods in solving problems related to solar energy systems.

The article discusses the issue of pushing water to the surface by injecting gas into the dome of the water pressure system. The bed is completely filled with liquid. This requires the creation of under-ground gas storages in the central upper part of the water pressure system. For this purpose, the water must be pressurized from the drilled and unloaded wells. In solving the problem, a sequential approx-imation method is used, and the formation of the reservoir occurs due to the compression of the fluid through the operating wells. Fluids and gases that enrich the water pressure system, field system and parameters are known. The boundaries of the latter are the contours of the press and the flow. Accord-ing to the time, the water pressure in the reservoir has been determined by changing the sum of the volume of the cavity at the edge of the reservoir, the capacity of the created gas and the amount of injected gas. Under the conditions considered, the movement of water in the areas bounded by the contour of the discharge and flow can be considered as radial. Since this area is not very large, the elasticity of the water and the porosity of the environment can be ignored. This issue can be consid-ered as the filtration of incompressible fluid in a non-deformable bed. With a relatively small change in flow rate due to the constant pressure in the discharge circuit, the Water compressed by the gas flows freely through the mouth of the discharge well.

Təqdim olunan məqalə müasir idarəetmə sistemlərində, xüsusən aerokosmik sənaye və robototexnikada rast gəlinən, aktuator doymasına (saturation) məruz qalan üçüncü tərtibli dinamik sistemlərin riyazi modelləşdirilməsi və tezlik domenində dayanıqlığının analizinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatın məqsədi xətti dayanıqlıq meyarlarının yetərsiz qaldığı böyük xətalar rejimində meydana çıxan fəlakətli avtorəqslərin (limit tsikllərinin) və sıçrayışlı rezonans hadisələrinin qarşısının alınması üçün dəqiq analitik və eksperimental modellərin qurulmasıdır. Məqalədə sərt doyma funksiyası hiperbolik tangens funksiyası vasitəsilə approksimasiya edilmiş, Təsviredici Funksiyalar (DF) və Popov meyarı tətbiq edilərək mütləq dayanıqlıq sektoru hesablanmışdır. Nəzəri çıxarılışlar MATLAB/Simulink mühitində yoxlanılaraq sistemin qlobal asimptotik dayanıqlığı (GAS) təsdiqlənmişdir.

Bu məqalədə neft hasilatı müəssisələrində yaranan çirkab sularının təmizlənmə üsullarının təsnifatı və effektivliyi nəzərdən keçirilmiş, çirkab sularının xüsusiyyətləri və tərkibinin təhlili də daxil olmaqla, mexaniki, fiziki-kimyəvi, kimyəvi, biokimyəvi, elektrokimyəvi təmizləmə (ağır metal ionlarının çıxarılması) və membran təmizləmə üsulları da daxil olmaqla sənaye çirkab sularının təmizlənməsi üsulları barədə geniş məlumatlar şərh edilmiş, çirkab sularının neft və neft məhsullarından təmizlənməsi üçün ən effektiv təmizlənmə üsulları müəyyən olunmuşdur.
Optimum təmizləmə qurğusunun seçilməsi üçün mövcud tullantı suların təmizlənmə texnologiyaları analiz edilmiş və çökmə prosesi üzrə tədqiqatlar aparılmışdır. Tullantı sularının analizi, hesablamalar və bir sıra texniki-iqtisadi göstəricilər əsasında çirkab sularının təmizlənməsi mərhələlərinin təhlili apa-rılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, təmizlənmə prosesləri aşağıdakı mərhələləri əhatə edir: öntəmizlənmə, emal, təmizlənmə və son təmizlənmə. Əvvəlcədən təmizlənmə mərhələsinin olmaması qurğuların ümumi səmərəliliyini azaldır. Çirkab sularının təmizlənməsi mərhələləri üçün tövsiyə olu-nan təmizlənmə prosesi əvvəlcədən təmizlənmə, emal, təmizlənmə və son təmizlənməni əhatə edir.

This paper analyzes the current development state of the Darwin Bank oil field located in the Azerbai-jani sector of the Caspian Sea. The aim of the study is to assess field performance, identify the main factors affecting production rates, and determine possible directions for improving production effi-ciency under mature-field conditions. Due to the limited availability of detailed field data, the research is based on typical parameters of analogous oil fields and simplified engineering assumptions. The study evaluates the influence of bottom-hole pressure and water cut on production behavior. The re-sults show that well productivity is strongly affected by the relationship between reservoir pressure and bottom-hole pressure. A decrease in pressure drawdown leads to reduced fluid inflow and lower pro-duction rates. At the same time, multiphase flow conditions create nonlinear production behavior, making performance prediction more complex.
Special attention is given to water cut, which significantly reduces net oil production and worsens the quality of produced fluids. The comparison between theoretical production potential and actual per-formance indicates reservoir pressure depletion, increased water production, and declining well productivity. Overall, the Darwin Bank field is characterized as a mature field at a late stage of devel-opment. The results suggest that production efficiency may be improved through pressure mainte-nance, water control, and optimization of well operating conditions.

The issue of effectively utilizing fly ash is a global environmental problem that requires urgent atten-tion and immediate action to resolve. Studies show that enormous volumes of fly ash are generated annually, yet only 25% of this waste is recycled. To address this alarming situation, efforts must focus on increasing its use across various industrial sectors. Promising applications of fly ash in construction, electronics, resource recovery, wastewater treatment, agriculture, and other industries require further research. Of particular interest is the use of fly ash in industrial processes. The physical, chemical, and mineralogical properties of fly ash—such as its morphology, specific surface area, porosity, and che-mical composition—make it an ideal material for various technological processes. Expanding the use of fly ash in various industrial sectors and its application in processes will significantly increase its utilization rate and reduce its negative impact on the environment.

Надёжность изоляции статора высоковольтного вращающегося оборудования, такого как турбо-генераторы, является важным условием обеспечения длительной и безопасной эксплуатации. К числу наиболее распространённых диагностических методов относятся измерение тангенса угла диэлектрических потерь (tan δ) и измерение частичных разрядов (ЧР). В настоящем исследова-нии рассматривается взаимосвязь между указанными двумя параметрами на основе полевых дан-ных, полученных в 2023–2024 гг. на силовом генераторе. Несмотря на то, что значения тангенса угла диэлектрических потерь увеличились лишь незначительно, активность частичных разрядов возросла существенно, что указывает на начальную стадию деградации изоляции. Полученные результаты показывают, что использование только показателя тангенса угла диэлектрических потерь может быть недостаточным для надёжного выявления развивающихся дефектов и спо-собно привести к недооценке рисков, связанных с состоянием изоляции. В отличие от этого, из-мерения частичных разрядов продемонстрировали более высокую чувствительность к незначи-тельным признакам ухудшения состояния изоляционной системы. Исследование подчёркивает ограничения подхода, основанного исключительно на измерении тангенса угла диэлектрических потерь, и подтверждает значимость включения анализа частичных разрядов в программу регу-лярной диагностики. Совместное применение обоих методов обеспечивает более точную и свое-временную оценку состояния изоляции. Такой подход имеет важное значение для предотвраще-ния внезапных отказов и совершенствования стратегий технического обслуживания по фактиче-скому состоянию высоковольтных вращающихся электрических машин.

This article presents a comprehensive analysis of modern approaches to transport system management, based on intelligent technologies, digitalization, and mathematical modeling methods. Key develop-ment areas are examined, particularly the implementation of intelligent transport systems (ITS), which automate management processes, increase throughput, and ensure traffic safety. An important aspect is the continuous monitoring of the technical condition of transport infrastructure assets, achieved through the use of sensors, IoT solutions, and predictive analytics, which enable the prediction of po-tential failures and minimize the risk of accidents.
Particular attention is paid to the development of digital logistics platforms and transport corridors, which become the basis for integrating various modes of transport and supply chain participants. Methods for improving the efficiency and safety of transport processes are analyzed, including the use of probability theory for risk assessment, fuzzy logic for decision-making under uncertainty, and mod-ern machine learning algorithms for route optimization and flow management.

Yüksək dəqiqlikli ölçmə sistemləri, yüksək dəqiqlikli ölçmələrdən asılı olan sənaye sahələrində məh-sul keyfiyyətini, tənzimləyici uyğunluğu və müştəri inamını təmin etmək üçün vacibdir. Lakin, ka-librləmə prosesləri çox vaxt qiymətləndirilmir və təşkilati mədəniyyətin vacib elementləri kimi deyil, ayrıca texniki tapşırıqlar kimi qəbul edilir. Bu məqalədə sənaye təşkilatlarında keyfiyyətə yönəlmiş kalibrləmə mədəniyyətinin inkişafı üçün konseptual və strateji model təklif olunur. Məqalədə müvafiq ədəbiyyata, beynəlxalq standartlara (ISO 9001, ISO/IEC 17025, ISO 10012) və empirik müşahidələrə istinadən kalibrləmənin effektivliyinə təsir edən struktur, insan və texnoloji aspektlər nəzərdən keçiri-lir. Məqalədə "Keyfiyyətə yönəlmiş kalibrləmə mədəniyyəti çərçivəsi (KYMÇ)" təklif olunur. Bu çər-çivəyə liderlik iştirakı, işçi qüvvəsi bacarığı, risk əsaslı metodlar, rəqəmsallaşdırma və ölçmə qeyri-müəyyənliyinin idarə edilməsi daxildir. Sahə sorğuları və nümunə tədqiqatlarını əhatə edən qarışıq metodlar metodologiyasından istifadə edən tədqiqat göstərir ki, güclü kalibrləmə mədəniyyətinə malik təşkilatlar keyfiyyətə həssas əməliyyatlarda daha az uyğunsuzluq, daha yaxşı proses qabiliyyəti və daha aşağı risklər nümayiş etdirirlər. Bu məqalədə həmçinin kalibrləmənin sənaye davamlı təkmilləşdi-rilməsi və keyfiyyət təminatı sistemlərinə daxil edilməsinin praktik yolları təklif olunur.

In today’s complex and data-rich environment, decision-making systems often need to effectively handle information that is uncertain, imprecise, and partially reliable. Traditional logic systems, built on binary values such as true or false, are inadequate for modeling such real-world complexities. Alt-hough fuzzy logic and probabilistic reasoning have made progress in representing imprecision and uncertainty, these approaches typically address these issues separately and cannot fully capture the dual nature of imperfect information -both its imprecision and degree of reliability.This gap has driven research into Z-numbers and Z-fuzzy relations; this approach unifies imprecision and reliability within a single mathematical framework. While theoretical foundations and practical applications exist in fields like control systems, medicine, decision making and data analysis, fully developed and system-atic methodologies for approximate reasoning based on Z-rules remain insufficient. Current approach-es often face limitations in handling bimodal information-based rule bases. Considering these chal-lenges, there is a need for new formal models that enable reasoning from Z-number-valued infor-mation, facilitating more human-like understanding and better management of uncertainty. The above highlights the analysis of existing fuzzy and probabilistic implication tools, the elimination of their shortcomings, and justifies the need to develop approximate reasoning methods based on Z- number conception.
Approximate reasoning plays a crucial role in decision-making and expert systems, especially in situations where information is imprecise and uncertain. In this context, fuzzy implication models serve as a key mechanism for deriving conclusions based on conditional rules. While classical logic expresses “if... then...” statements rigidly, fuzzy logic enables more flexible and human-like interpretation through fuzzy implications.
However, existing fuzzy implications - such as those proposed by Mamdani, Gödel, Lukasiewicz, Zadeh, Aliev, Reichenbach, Kleene-Dienes, Goguen, Yager, Weber, Fodor and others face limita-tions in practical applications. These implications consider only imprecision, but fail to adequately address important aspects such as the reliability or degree of confidence in the information.
Therefore, there is a growing need for new approaches that extend the functional capabilities of fuzzy implication by extending it to Z-number-based implications. Z-numbers allow for the simultaneous modeling of both the vagueness of information and its trustworthiness (reliability or confidence). This leads to a more expressive and realistic reasoning results.
The actuality of this work lies in the fact that it investigates the shortcomings of existing fuzzy implica-tion models, analyzes their current application potential, and justifies the development of new implica-tions based on Z-numbers. This represents a timely and significant research direction, both theoretical-ly and practically, for advancing modern fuzzy reasoning systems. The above-mentioned points de-termine the relevance of the work.
It should be noted that conditional reasoning method is the foundation of control systems and deci-sion-making systems. This article proposes a new Z-conditional reasoning method using fuzzy and probabilistic implication.

: Most enterprise AI programs do not fail because of the model. They usually begin with strong executive support, substantial investment and technically capable teams. The problems appear later, when the estab-lished systematic framework encounters the operational realities that constitute the organization's foundation. Generally, in high regulated sectors, the technical accuracy of artificial intelligence alone is insufficient; in addition to the system functioning properly, the organization must also be capable of sustaining it.
The study detailed below is structured upon Sociotechnical Systems Theory, organizational theories, and core competencies which focuses on the two-layered concept of the Operational Intelligence Gap (OIG), which encompasses both technical and organizational dimensions. This concept can be defined between an AI sys-tem as it was originally designed to achieve its objectives, and the fact that the organization is actually able to absorb, manage, and sustain. While this gap possesses both technical and organizational dimensions, the study through the lens of Sociotechnical Systems Theory, organizational theories, and core competencies demonstrates the necessity of simultaneously addressing and closing both dimensions.
This model was tested through the implementation of two major transformation programs within a financial services company operating in Turkiye and subject to strict financial regulations.

Bu məqalədə minimum əməkhaqqının makroiqtisadi proseslərdə rolu zaman sırası ekonometrik metodları əsasında empirik şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi minimum əməkhaqqı göstəricisinin iqtisadi dinamikaya təsirini qiymətləndirmək və dəyişənlər arasında uzunmüddətli əlaqənin mövcudluğunu müəyyən etməkdir. Analizdə minimum əməkhaqqı (LOGMW) və əsas makroiqtisadi göstəricilər üzrə illik məlumatlar-dan istifadə olunmuşdur. Seriyaların stasionarlıq xüsusiyyətləri ADF, KPSS, GLS, PP və Zivot–Andrews testləri vasitəsilə yoxlanılmış, qırılmaların mövcudluğu nəzərə alınmışdır. Əldə edilən nəticələr minimum əməkhaqqı seriyasının səviyyədə qeyri-stasionar, lakin birinci fərqdə və struktur qırılması daxil edildikdə stasionar olduğunu göstərmişdir. Uzunmüddətli əlaqələrin qiymətləndirilməsi məqsədilə ARDL sərhəd tes-tindən və error correction modelindən (ECM) istifadə olunmuşdur. Bounds test nəticələri güclü kointegrasiya, ECM-də düzəliş əmsalının mənfi və statistik əhəmiyyətli olması dəyişənlər arasında sabit uzunmüddətli taraz-lıq mexanizminin mövcudluğunu təsdiqləyir. ECM nəticələrinə əsasən, qısamüddətli sapmaların müəyyən hissəsi növbəti dövrlərdə aradan qalxır. Ümumilikdə, tədqiqat minimum əməkhaqqı siyasətinin istər qısa-müddətli, istərsə də uzunmüddətli sosial-iqtisadi tənzimləmə aləti kimi çıxış etmədiyini göstərir.

The article examines the interrelationship and mechanisms of influence between tax policy and the develop-ment of entrepreneurship, analyzing their role in economic processes and the directions of their interaction. The main objectives of tax policy, the factors affecting the entrepreneurial environment, as well as the current situation and reforms in this field in Azerbaijan are explored. The research findings indicate that an effective tax policy stimulates the development of entrepreneurship, increases economic activity, and contributes to the reduction of the informal economy. Additionally, practical recommendations are presented for the develop-ment of entrepreneurship and the improvement of tax policy.

Tədqiqatın məqsədi – respublikanın sənaye sektorunda bençmarkin fəaliyyətinin təşkili və həyata keçirilməsi ilə bağlı sistemli və kompleks informasiyanın əldə olunması, bu sahəhə müxtəlif amillərin istifadə xüsusiyyətləri ilə bağlı məlumatların ümumiləşdirilməsi.
Tədqiqatın metodologiyası – müşahidə və qruplaşdırma, müqayisəli təhlil, induksiya və de¬duk¬siya me-todlarından istifadə olun¬ması.
Tədqiqatın nəticələri – sənaye bençmarkinqi üzrə müxtəlif qruplaşdırmalara müraciət olunmaqla onun haqqında sistemli və kompleks şəkildə məlumatların zəruri prizma çərçivələrində istifadəçilərə təqdim olunması
Tədqiqatın nəzəri və təcrübi əhəmiyyəti – araşdırmalarda istər qayda və normaların tələblərinin, istərsə də təcrübi müstəvidə formalaşan real müqayisə mühitinin qiymətləndirmə qaydalarının müəyyən edilməsi
Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi – sənaye sahəsində bençmarkinq fəaliyyətinin tətbiqinin vahid məlumat müstəvisində birləşdirilməsi və zəruri nəticələrin çıxarılması

Son illərdə beynəlxalq yükdaşıma sahəsində baş verən sürətli dəyişikliklər rəqəmsal texnologiyaların rolunu daha da artırıb və logistika əməliyyatlarının idarə olunmasında elektron sistemlərin zəruriliyini ön plana çıxarıb. Müasir elektron idarəetmə platformaları gömrük prosedurlarının avtomatlaşdırılmasına, sənədlərin kağızdan rəqəmsal formata keçirilməsinə və yük axınının daha şəffaf şəkildə izlənməsinə imkan verərək pro-seslərin səmərəliliyini yüksəldir. Rəqəmsal həllərin tətbiqi həm də daşımaların planlaşdırılması və koordinasi-yasını sadələşdirərək müxtəlif qurumlar arasında məlumat mübadiləsinin daha operativ şəkildə həyata keçi-rilməsinə şərait yaradır. Bu məqalədə elektron idarəetmə sistemlərinin beynəlxalq yükdaşımalar üzərində ya-ratdığı ümumi təsirlər təhlil edilir və xüsusilə Azərbaycanın son illərdə rəqəmsal sahədə atdığı addımlar – “vahid pəncərə”, e-gömrük xidmətləri, eCMR və eTIR təşəbbüsləri – ümumi çərçivədə qiymətləndirilir. Apa-rılan təhlil göstərir ki, rəqəmsallaşma əməliyyatların icra müddətini azaldır, xərcləri minimuma endirir və prosesləri daha şəffaf edir. Bununla yanaşı, rəqəmsal keçidin bütün mərhələlərdə eyni sürətlə həyata keçi-rilməməsi, texnoloji infrastrukturun bəzi sahələrdə geri qalması və kibertəhlükəsizlik riskləri transformasiya prosesini çətinləşdirən məqamlar kimi qalır. Məqalə rəqəmsal həllərin mövcud vəziyyətini ümumiləşdirir, əsas tendensiyaları müəyyənləşdirir və gələcək tədqiqatlar üçün mümkün istiqamətlərə işarə edir.

This research investigates the relationship between Global Innovation Index (GII) expansion and its component index elements as predictors of GDP per capita development. The statistical analy-sis through correlation and regression models showed GDP per capita growth establishes a moder-ate positive relationship with GII growth while business sophistication subindex applies the strongest force. Economic factors apart from innovation drive GDP growth according to the data from the regression analysis. To achieve economic progress through innovation-driven develop-ment it is vital to direct investments towards research-based R&D efforts while establishing stable institutions and developing financial frameworks.

Məqalədə regional inkişaf siyasətinin institusional mexanizmlərinin gücləndirilməsi məsələsi nəzəri və prakti-ki aspektlərdə tədqiq edilmişdir. Tədqiqatın əsas məqsədi regional inkişaf siyasətinin institusional əsaslarını təhlil etmək, mövcud idarəetmə və tənzimləmə mexanizmlərinin effektivliyini qiymətləndirmək və onların təkmilləşdirilməsi istiqamətində elmi əsaslandırılmış təkliflər irəli sürməkdən ibarətdir. Tədqiqat çərçivəsində regional iqtisadiyyat nəzəriyyələri əsasında sosial-iqtisadi inkişafın məkan üzrə diferensiasiya səbəbləri araş-dırılmış, dövlətin regional siyasətinin həyata keçirilməsində institusional mexanizmlərin rolu qiymətləndiril-mişdir.Azərbaycan üzrə aparılmış statistik və struktur təhlil göstərir ki, iqtisadi fəaliyyətin və investisiya axın-larının əsasən paytaxt regionunda cəmləşməsi regionlararası sosial-iqtisadi fərqlərin hələ də aktual olaraq qalmasına səbəb olur. Bu baxımdan regional inkişaf siyasətinin institusional mexanizmlərinin gücləndirilməsi, regional idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, investisiya təşviqi alətlərinin genişləndirilməsi və qeyri-neft sektorunun regionlarda inkişafının stimullaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, regional inkişaf siyasətinin səmərəliliyinin artırılması üçün institusional islahatların həyata keçi-rilməsi, regional idarəetmə strukturlarının gücləndirilməsi, dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığın geniş-ləndirilməsi və innovasiya yönümlü inkişaf modelinin tətbiqi zəruridir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən təd-birlər regional iqtisadiyyatın balanslı inkişafına və milli iqtisadiyyatın dayanıqlı və inklüziv artımının təmin edilməsinə xidmət edir.

Bu tədqiqatın məqsədi turizm bazarında davamlılıq indikatorlarının qiymət formalaşmasına təsir mexanizmlərini dərin şəkildə araşdırmaqdır. Araşdırma çərçivəsində davamlılıq göstəricilərinin turizm xidmətlərinin iqtisadi dəyərinə necə təsir etdiyi, həmçinin istehlakçıların bu göstəricilərə əsaslanaraq qiymətə münasibətinin necə dəyişdiyi müəyyənləşdirilir. Bundan əlavə, tədqiqat davamlılıq faktorlarının müəssisələrin qiymət diferensiasiyası strategiyalarına inteqrasiya imkanlarını qiymətləndirməyə yönəlib.
Tədqiqatın metodologiyası – Tədqiqat prosesində həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət metodlarından istifadə olunmuşdur. Kəmiyyət yanaşması çərçivəsində müxtəlif turizm obyektlərinin qiymət göstəriciləri ilə onların davamlılıq səviyyəsi arasında statistik əlaqə müəyyən edilmişdir. Bu məqsədlə çoxamilli regresiya modeli tətbiq edilmişdir. Keyfiyyət mərhələsində isə istehlakçıların davamlı turizmə münasibətini öyrənmək üçün sorğu və müsahibə üsullarından istifadə edilmişdir. Toplanmış məlumatlar müqayisəli və analitik metodlarla emal olunaraq nəticələr formalaşdırılmışdır.
Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti- Araşdırmanın nəticələri turizm sektorunda fəaliyyət göstərən subyektlər üçün praktik əhəmiyyət daşıyır. Davamlılıq indikatorlarının nəzərə alınması müəssisələrə bazarda fərqlənmə imkanı yaradır və onların qiymət strategiyalarını daha effektiv qurmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, bu nəticələr dövlət səviyyəsində turizm siyasətinin formalaşdırılmasında və davamlı inkişaf strategiyalarının hazırlanmasında istifadə edilə bilər. Bundan əlavə, əldə olunan nəticələr biznes idarəetmə sistemlərində qiymət mexanizmlərinin optimallaşdırılması üçün tətbiq oluna bilər.
Tədqiqatın nəticələri – Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, davamlılıq indikatorları ilə turizm xidmətlərinin qiyməti arasında müsbət əlaqə mövcuddur. Yüksək davamlılıq səviyyəsinə malik obyektlər bazarda daha yüksək qiymət tətbiq edə bilir və bu, istehlakçıların dəyər qavrayışı ilə izah olunur. Eyni zamanda, aparılmış analizlər göstərir ki, ek və sosial məsuliyyət prinsiplərinə üstünlük verən müştərilər bu tip xidmətlər üçün əlavə ödəniş etməyə daha meyillidir. Bu isə davamlılığın iqtisadi baxımdan da əsaslı faktor olduğunu sübut edir.
Tədqiqatın elmi yeniliyi- Bu tədqiqatın elmi yeniliyi davamlılıq indikatorları ilə qiymət diferensiasiyası arasındakı əlaqənin sistemli və inteqrativ model vasitəsilə izah edilməsidir. Araşdırma çərçivəsində bu mövzu ilk dəfə yerli turizm bazarı kontekstində kompleks şəkildə təhlil edilmişdir. Bundan əlavə, davamlılıq faktorlarının istehlakçı davranışı və qiymət strategiyaları ilə qarşılıqlı əlaqəsini izah edən yeni yanaşma təqdim olunmuşdur.

: Son illərdə qlobal iqtisadi sistemdə baş verən dəyişkənliklər Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi üçün mühüm çağırışlar yaratmışdır. Qlobal maliyyə böhranları, enerji bazarlarında volatillik, geosiyasi gərginliklər və iqlim dəyişmələri beynəlxalq ərzaq bazarlarında qiymət qeyri-sabitliyini gücləndirərək idxaldan asılı ölkələrin daxili bazarlarına birbaşa təsir göstərir. Azərbaycan iqtisadiyyatının açıq xarakter daşıması və bir sıra əsas ərzaq məhsulları üzrə idxal asılılığının mövcudluğu bu təsirlərin daxili bazarlara ötürülmə sürətini artırır. Ərzaq qiymətlərinin artımı Azərbaycanda yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda sosial xarakterli problemlər yaradır. Aşağı və orta gəlirli əhali qrupları üçün ərzaq xərclərinin ailə büdcəsində payının artması real rifahın azalma-sına səbəb olur və sosial müdafiə mexanizmlərinə olan təzyiqi gücləndirir. Məqalədə qlobal iqtisadi sistemdə baş verən dəyişkənliklərin Azərbaycan Respublikasının ərzaq təhlükəsizliyinə təsiri kompleks şəkildə təhlil edilir. Qlobal maliyyə böhranları, enerji və gübrə qiymətlərinin volatilliyi, valyuta məzənnələrinin dəyişkənli-yi, iqlim riskləri və beynəlxalq ticarət məhdudiyyətlərinin Azərbaycanın ərzaq bazarlarında qiymət formalaş-masına və əhalinin ərzağa çıxış imkanlarına təsir mexanizmləri araşdırılır. Təhlillər göstərir ki, qlobal qiymət şokları xüsusilə idxal payı yüksək olan ərzaq məhsulları üzrə daxili qiymət sabitliyini zəiflədir, real gəlirlərin azalmasına və sosial rifah risklərinin artmasına səbəb olur. Məqalədə dövlətin qiymət tənzimləmə mexanizm-lərinin, strateji ərzaq ehtiyatlarının yaradılmasının və aqrar sektorun dayanıqlı inkişafına yönəlmiş siyasətin Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu əsaslandırılır.

: Bu məqalədə müharibədən sonrakı dövrdə ekoloji bərpa siyasəti və yaşıl iqtisadiyyatın inkişaf strategiyaları Qarabağ regionu timsalında təhlil edilmişdir. Araşdırma göstərir ki, silahlı münaqişələr nəticəsində yaranan ekoloji problemlər – torpaq deqradasiyası, su ehtiyatlarının çirklənməsi, meşə örtüyünün azalması və bio-müxtəlifliyin zəifləməsi – regionların sosial-iqtisadi inkişafına ciddi təsir göstərir. Bu baxımdan ekoloji bərpa yalnız ətraf mühitin qorunması deyil, həm də iqtisadi dirçəlişin əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Məqalədə ekoloji bərpa siyasətinin əsas istiqamətləri – ekoloji qiymətləndirmə, torpaqların rekultivasiyası, su və meşə ehtiyatlarının bərpası, institusional mexanizmlərin gücləndirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi – sistemli şəkildə təhlil olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, bu tədbirlərin kompleks və koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsi dayanıqlı inkişafın təmin olunmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, yaşıl iqtisadiyyat mo-deli resurslardan səmərəli istifadə, karbon emissiyalarının azaldılması və ekoloji tarazlığın qorunması prin-siplərinə əsaslanaraq post-müharibə regionlarının inkişafında effektiv yanaşma kimi qiymətləndirilir. Qarabağ regionu üzrə aparılan statistik təhlil göstərir ki, ərazi zəngin təbii və enerji resurslarına malikdir. Günəş və külək enerjisi potensialı, su ehtiyatları və kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaqlar yaşıl iqtisadiyyatın inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, mina ilə çirklənmiş ərazilər, infrastrukturun dağıdılması və eko-sistemlərin zədələnməsi kimi problemlər bu prosesə maneə törədir. Məqalədə bu problemlərin aradan qaldı-rılması üçün bərpa olunan enerji layihələrinin genişləndirilməsi, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyala-rının tətbiqi və yaşıl texnologiyaların inkişafı əsas istiqamətlər kimi əsaslandırılmışdır. Nəticə etibarilə, Qara-bağ regionunun yaşıl iqtisadiyyat modeli əsasında inkişafı onun uzunmüddətli sosial-iqtisadi və ekoloji daya-nıqlılığını təmin edən əsas strateji yanaşma kimi qiymətləndirilir.

Bu məqalədə State Oil Company of the Azerbaijan Republic-da daxili maliyyə nəzarəti sistemlərinin mövcud vəziyyəti və onların səmərəliliyinin artırılması məsələləri araşdırılmışdır. Müasir dövrdə iri dövlət şirkətlərində maliyyə resurslarının düzgün idarə olunması, şəffaflığın təmin edilməsi və risklərin qarşısının alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan daxili maliyyə nəzarəti sistemləri yalnız yoxlama funksiyası ilə məhdudlaşmır, həm də idarəetmənin keyfiyyətini yüksəldən mühüm vasitə kimi çıxış edir. Araşdırma za-manı müəyyən edilmişdir ki, SOCAR-da daxili maliyyə nəzarəti sistemləri mövcud olsa da, onların tətbiqində bəzi çatışmazlıqlar qalmaqdadır. Xüsusilə risklərin sistemli qiymətləndirilməməsi, bəzi nəzarət mexanizmləri-nin formal xarakter daşıması və rəqəmsal alətlərin məhdud istifadəsi sistemin effektivliyini azaldır. Bununla yanaşı, daxili audit fəaliyyətinin potensialından tam istifadə olunmaması da diqqət çəkən məqamlardandır. Məqalədə bu problemlərin aradan qaldırılması üçün praktiki istiqamətlər təklif edilmişdir. Bunlara daxili audi-tin gücləndirilməsi, risk əsaslı yanaşmanın tətbiqi, nəzarət proseslərinin rəqəmsallaşdırılması və kadr poten-sialının inkişafı daxildir. Bu tədbirlər həyata keçirildiyi təqdirdə, maliyyə nəzarəti daha operativ, şəffaf və effektiv şəkildə təşkil oluna bilər. Nəticə etibarilə, daxili maliyyə nəzarəti sistemlərinin təkmilləşdirilməsi SOCAR-ın maliyyə dayanıqlılığını gücləndirəcək, idarəetmə qərarlarının keyfiyyətini artıracaq və şirkətin ümumi fəaliyyət effektivliyinə müsbət təsir göstərəcəkdir.

Rəqəmsal transformasiya şəraitində elektron ticarətin normativ-hüquqi bazasının formalaşdırılması müasir iqtisadi inkişafın əsas istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Qlobal rəqəmsallaşma prosesləri nəticəsində elektron müqavilələrin bağlanması, rəqəmsal imza ilə təsdiqlənməsi və onlayn ödənişlərin həyata keçirilməsi kimi əməliyyatlar hüquqi baxımdan aydın və etibarlı mexanizmlərin mövcudluğunu tələb edir. Bu baxımdan UNCITRAL Model Qanunu elektron sənədlərin hüquqi qüvvəsini tanıyaraq beynəlxalq harmonizasiyanı təmin edir, eIDAS Regulation isə elektron identifikasiya və etibarlı xidmətlərin vahid standartlarını müəyyən edir. Eyni zamanda, General Data Protection Regulation fərdi məlumatların qorunması sahəsində yüksək hüquqi tələblər irəli sürərək istifadəçi hüquqlarının müdafiəsini gücləndirir və rəqəmsal mühitdə etibarlı ticarət münasibətlərinin formalaşmasına şərait yaradır.
Azərbaycan Respublikasında da bu istiqamətdə mühüm institusional və hüquqi addımlar atılmışdır. “Fərdi məlumatların mühafizəsi haqqında” Qanun, elektron imza və elektron sənəd dövriyyəsi ilə bağlı normativ aktlar, eləcə də rəqəmsal vergi və ödəniş sistemlərinin tətbiqi elektron ticarətin hüquqi təminatını gücləndirir. Bu prosesdə Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və Azərbaycan Mərkəzi Bankı kimi qurumlar rəqəmsal infrastrukturun inkişafı, maliyyə sabitliyinin qorunması və elektron xidmətlərin genişləndirilməsi istiqamətində mühüm rol oynayır. Bu hüquqi və institusional mexanizmlərin davamlı şəkildə təkmilləşdirilməsi ölkənin qlobal rəqəmsal iqtisadiyyata inteqrasiyasını sürətləndirir və elektron ticarətin dayanıqlı inkişafını təmin edir.

Bu tədqiqat 2002-2022-ci illər üçün, İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları (İKT) infrastrukturunun inkişaf etməkdə olan ölkələrin (İEOÖ) iqtisadi artımına təsirini regional müqayisəli təhlil yolu ilə araşdırır. Avropa, Asiya, Afrika və Amerika regionları üzrə məlumatların əlçatanlığı və regionu təmsil etmə qabiliyyətinə əsasən hər regiondan 4 ölkə olmaqla ümumilikdə 16 ölkənin seçim əsasında qruplaşdırılaraq panel məlumat analizləri əsasında müqayisə aparılmışdır. İKT-nin iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarında böyümə üçün əsas hərəkətverici qüvvə hesab edildiyi nəzərə alınaraq, enerji təminatına çıxış, kapital yığımının artımı, internet istifadəçilərinin sayı, eləcə də İKT məhsullarının ixracı və idxalının adambaşına düşən ÜDM-in illik artım faizinə olan təsiri qiymətləndirilir. Nəticələr göstərir ki, hökumətlər inkişafı təşviq etmək üçün infrastrukturun genişləndirilməsinə və İKT investisiyalarına lazımi vəsait ayırmalıdırlar və hər regionda İKT investisiyalarının artması iqtisadi artıma müsbət təsir edir; lakin təsirin səviyyəsi regiondan-regiona dəyişir.

Məqalədə, işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi fəaliyyətin bərpasının əsas xüsusiyyətləri və beynəlxalq təcrübə modelləri göstərir ki, Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarında aparılan iqtisadi quruculuq tədbirləri üçün Kolumbiya təcrübəsi faydalı metodoloji baza kimi çıxış edə bilər. Xüsusilə də, iqtisadi diversifikasiya, sosial inklüzivlik və reinteqrasiya mexanizmlərinin paralelləri önəmlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi inkişafı ilkin olaraq onun əsas komponentləri ilə xarakterizə edilir. Beləliklə, özəl investisiyaların rolu təkcə iqtisadi artımın təmin olunması deyil, həm də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dövründə dayanıqlı, innovativ və sosial ədalətli iqtisadi strukturun formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişafı iqtisadi dayanıqlılığın əsas şərtlərindəndir. Məqalədə 2010–2024-cü illər üzrə qeyri-neft ÜDM-nin dinamikası, ixracın məhsul və bazar strukturu, kənd təsərrüfatı və emal sənayesinin rolu təhlil edilmişdir. Tədqiqatda orta illik artım tempi, struktur dəyişmə göstəriciləri və Herfindahl-Hirschman indeksi tətbiq olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, qeyri-neft ixracı artsa da, məhsul və coğrafi diversifikasiya məhduddur. Rəqabətqabiliyyətin artırılması üçün texnoloji yenilənmə, innovasiya, insan kapitalı, logistika, sertifikatlaşdırma və qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiya əsas istiqamətlər kimi əsaslandırılmışdır.

Respublikamızın iqtisadiyyatının davamlı və dayanıqlı inkişafında qeyri-neft sektorunun rolu son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bu prosesə təsir edən əsas amillərdən biri ölkəmizin neft strategiyasının qeyri-neft sektoruna təsiri olmuşdur. Belə ki, neft strategiyasının düzgün və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilməsi qeyri-neft sahələrində investisiya axınını artırmağa, iqtisadi müxtəlifləşməni təmin etməyə və iqtisadiyyatın ümumi dayanıqlığını gücləndirməyə imkan verir.Əsasən, neft gəlirlərinin qeyri-neft sektoruna yönəldilməsi üçün həyata keçirilən investisiya siyasəti, vergi güzəştləri və stimulları ilə yanaşı, infrastruktur layihələrinin genişləndirilməsi və modernləşdirilməsi, maliyyə resurslarının səmərəli bölüşdürülməsi və institusional islahatlar bu prosesin əsas mexanizmləridir. Bu tədbirlər nəticəsində, müxtəlif regionlarda iqtisadi fəaliyyətlər genişlənir, yeni müəssisələr yaranır və əmək bazarında müxtəlif peşə və ixtisaslar üzrə iş yerləri açılır. neft strategiyasının düzgün və məqsədyönlü tətbiqi qeyri-neft sektorunun inkişafını dəstəkləyir, iqtisadi şaxələndirməni gücləndirir və makroiqtisadi sabitliyi təmin edir. Bu isə öz növbəsində, iqtisadiyyatın ümumi dayanıqlığını artırır, iqtisadi riskləri azaltmağa və uzunmüddətli iqtisadi inkişafı təmin etməyə imkan verir. Beləliklə, neft strategiyasının düzgün istiqamətdə həyata keçirilməsi respublikamızın iqtisadi irəliləyişində mühüm rol oynayır və ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyini möhkəmləndirir.

: İqtisadiyyatın rəqəmsallaşması müasir dövrdə qlobal ticarətin dinamikasını dəyişdirən əsas amillərdən birinə çevrilmişdir. Bu məqalədə iqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyasının xarici ticarət əlaqələrinin inkişafına təsiri təhlil edilir. Tədqiqatda mövzunun aktuallığı vurğulanır, rəqəmsal iqtisadiyyat anlayışının elmi-nəzəri əsasları araşdırılır və rəqəmsallaşmanın xarici ticarətə müsbət təsirini göstərən qlobal meyllər nəzərdən keçirilir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi ticarət əməliyyatlarının xərclərini azaldır, elektron kommersiya və onlayn platformalar vasitəsilə yeni ixrac imkanları yaradır. Bu isə qlobal bazarlarda rəqabət mühitini dəyişir və daha çevik iqtisadi strukturların formalaşmasına şərait yaradır. Məqalədə Azərbaycan təcrübəsinə xüsusi diqqət yetirilir: ölkədə elektron hökumət, rəqəmsal ticarət qovşağı və “vahid pəncərə” kimi təşəbbüslərin xarici ticarətin səmərəliliyinə təsiri qiymətləndirilir. Aparılmış təhlillər göstərir ki, Azərbaycan rəqəmsal transformasiya sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişə nail olmuş, ticarətin asanlaşdırılması üzrə yüksək göstəricilər əldə etmişdir. Həmçinin bu proses qeyri-neft sektoru üzrə ixrac imkanlarının genişlənməsinə də müsbət təsir göstərmişdir. Rəqəmsal mühitin hüquqi və texnoloji əsaslarının təkmilləşdirilməsi də diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. Eyni zamanda, nəticələr əvvəlki tədqiqatların nəticələri ilə müqayisə edilir və gələcək tədqiqatlar və siyasət üçün tövsiyələr verilir.

Müasir dövrdə iqtisadi sistemlərin rəqabət qabiliyyətinin artırılması və dayanıqlı inkişafın təmin olun-ması qlobal iqtisadi siyasətin əsas prioritet istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan milli iqtisadiyyatın strukturunun təhlili və onun dayanıqlılığının qiymətləndirilməsi xüsusi elmi və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.Bu məqalədə iqtisadi sistemin rəqabət qabiliyyətliliyinin mövcud strukturunun təhlili və onun dayanıqlılığının ölçülməsi mexanizmləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi rəqabət mühiti-nin formalaşmasının iqtisadi inkişaf və dayanıqlılıq üzərində təsirini müəyyən etməkdən ibarətdir. Bu kontekstdə Azərbaycanda mikro, kiçik və orta sahibkarlıq (MKOS) sektorunun inkişaf dinamikası, onun iqtisadiyyatdakı rolu və struktur xüsusiyyətləri statistik məlumatlar əsasında təhlil edilmişdir.Bu məqalədə iqtisadi sistemin rəqabət qabiliyyətliliyinin mövcud strukturunun təhlili və onun dayanıqlılı-ğının ölçülməsi mexanizmləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi rəqabət mühitinin formalaşma-sının iqtisadi inkişaf və dayanıqlılıq üzərində təsirini müəyyən etməkdən ibarətdir. Bu kontekstdə Azərbaycanda mikro, kiçik və orta sahibkarlıq (MKOS) sektorunun inkişaf dinamikası, onun iqtisa-diyyatdakı rolu və struktur xüsusiyyətləri statistik məlumatlar əsasında təhlil edilmişdir.Aparılan təhlil göstərir ki, son illərdə qeyri-neft sektorunun genişlənməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin artması və rəqabət mühitinin güclənməsi iqtisadi sistemin dayanıqlılığını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Xüsusilə əlavə dəyər, məşğulluq və əməkhaqqı göstəricilərində müşahidə olunan artım iqtisadi inkişafın keyfiyyətcə yüksəldiyini göstərir. Bununla yanaşı, investisiya səviyyəsində müşahidə olunan dalğalanmalar və regionlararası inkişaf fərqləri mövcud problemlər kimi müəyyən edilmişdir.Məqalədə iqtisadi daya-nıqlılığın qiymətləndirilməsi üçün müasir metodoloji yanaşmalar – indikator əsaslı təhlil, xərc-effektivlik yanaşması və struktur analiz metodları nəzərdən keçirilmişdir. Eyni zamanda rəqabət mühi-tinin inkişafı ilə innovasiya, rəqəmsallaşma və insan kapitalı arasında qarşılıqlı əlaqə müəyyən edil-mişdir.Nəticə etibarilə, iqtisadi sistemin rəqabət qabiliyyətliliyinin artırılması və dayanıqlılığının təmin olunması üçün kompleks yanaşmanın tətbiqi zəruridir. Bu yanaşma çərçivəsində sahibkarlığın inkişa-fının dəstəklənməsi, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması, regional balansın təmin edilməsi və inno-vasiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi əsas prioritet istiqamətlər kimi çıxış edir.

Xülasə: Məqalədə Azərbaycanın qeyri-neft ixracının genişləndirilməsi üzrə mövcud iqtisadi və hüquqi çərçivə çoxşaxəli şəkildə təhlil olunur. Araşdırma göstərir ki, qeyri-neft məhsullarının dünya bazarları-na çıxışını ləngidən əsas hüquqi baryerlər – sertifikatlaşdırma prosedurlarının mürəkkəbliyi, texniki tənzimləmə və uyğunluq standartlarının çoxpilləli strukturu, eləcə də gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı institusional qeyri-səmərəliliklər – ixrac prosesinin ümumi xərclərini artırır və müəssisələrin rəqabət gücünü zəiflədir. Məqalədə Azərbaycanın ixrac strukturunun hazırkı mənzərəsi, əsas məhsullar üzrə rəqabət üstünlükləri, qiymət elastikliyi və regional bazarlarda yerləşmə imkanları analitik göstəricilər əsasında qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, ixracatçılar üçün tətbiq edilən fiskal stimulların, subsidiyala-rın, vergi güzəştlərinin və dövlət proqramlarının effektivliyi tənqidi yanaşma ilə araşdırılır.

Xülasə: Bu məqalədə rəqəmsal transformasiyanın müasir sosial-iqtisadi problemlərin həllindəki rolu sistematik və analitik çərçivədə tədqiq edilir. Tədqiqatın əsas məqsədi Dördüncü Sənaye İnqilabının aparıcı texnologiyaları olan süni intellekt, böyük məlumatlar və “Əşyaların İnterneti”nin (IoT) əmək bazarına, səhiyyəyə, təhsilə və sosial idarəetməyə təsirini ölçmək və qiymətləndirməkdir. Mövcud ədəbiyyatdakı təsviri yanaşmalardan fərqli olaraq, bu işdə beynəlxalq təşkilatların statistik məlumatları əsasında müqayisəli və empirik təhlil metodologiyasından istifadə edilmişdir. Aparılmış təhlillər göstərir ki, rəqəmsallaşma prosesi düzgün siyasi və institusional mexanizmlərlə idarə edildikdə iqtisadi artımı əhəmiyyətli dərəcədə stimullaşdırmaq, əhalinin həyat keyfiyyətini yüksəltmək və dövlət xidmətlərinin səmərəliliyini artırmaq potensialına malikdir. Bununla belə, tədqiqat eyni zamanda rəqəmsal bölünmə, avtomatlaşdırmanın doğurduğu işsizlik riski və məlumat təhlükəsizliyi kimi ciddi problemləri də üzə çıxarır. Həmin risklərin minimuma endirilməsi üçün hədəfli dövlət siyasəti, rəqəm-sal savadlılığın gücləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi zəruri şərt kimi müəyyən edilir.

The integration of Artificial Intelligence (AI) within supply chains has become a key component of improving business operations and economic performance with the advancement of digital technolo-gy. The economic impact on AI-driven decision-making systems are investigated in this paper. Ad-vanced Econometric methods are used, with an ARDL model with an associated ECM, to investigate the short-term and long-term implications of using these technologies. Our results show that the AI implementation in the supply chain industry will result in several advantages including cost savings in logistics operations as well as more accurate business decision making. There will be a substantial up-front capital investment together with current technology risks that will constrain the supply chain businesses in the short run.

В статье рассматриваются основные направления формирования и регулирования нефтяной стратегии Азербайджанской Республики в современных экономических условиях. Исследуется роль нефтяного сектора в обеспечении устойчивого экономического роста страны, повышении экспортного потенциала и укреплении финансовой стабильности государства. Особое внимание уделяется этапам развития нефтяной стратегии после подписания «Контракта века», а также ме-ханизмам государственного регулирования нефтегазовой отрасли. В работе анализируется влия-ние нефтяных доходов на развитие ненефтяного сектора, инвестиционную активность и реали-зацию инфраструктурных проектов. Отмечается, что эффективное управление нефтяными ре-сурсами является одним из ключевых факторов социально-экономического развития Азербай-джана. Одновременно рассматриваются современные вызовы, связанные с колебаниями мировых цен на нефть, необходимостью диверсификации экономики и повышением эффективности ис-пользования энергетических ресурсов.

Müasir iqtisadi şəraitdə neft-qaz sənaye müəssisələrinin maliyyə dayanıqlığının təmin olunması və rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün dövriyyə kapitalının səmərəli idarə edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Dövriyyə kapitalı müəssisənin gündəlik fəaliyyətinin fasiləsiz həyata keçirilməsini təmin edən əsas maliyyə resurslarından biri hesab olunur. Xüsusilə enerji sektorunda fəaliyyət göstərən müəssisələrdə istehsal dövrünün mürəkkəbliyi, yüksək maliyyə tutumluluğu, dünya enerji bazarlarında qiymət dəyişkənliyi və logistika riskləri dövriyyə kapitalının idarə edilməsinə xüsusi yanaşmanın tətbiqini zəruri edir. Məqalədə neft-qaz sənaye müəssisələrində dövriyyə kapitalının iqtisadi mahiyyəti, onun əsas elementləri, idarəetmə mexanizmləri və səmərəlilik göstəriciləri tədqiq edilmişdir. Eyni zamanda müəssisələrdə likvidlik səviyyəsinin qorunması, debitor borclarının optimallaşdırılması, ehtiyatların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi və pul vəsaitlərinin effektiv bölgüsü istiqamətində mövcud problemlər araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı müqayisəli təhlil, sistemli yanaşma və iqtisadi-statistik metodlardan istifadə olunmuşdur.
Araşdırma nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, rəqəmsal idarəetmə texnologiyalarının tətbiqi, risklərin çevik idarə olunması və maliyyə planlaşdırılmasının optimallaşdırılması neft-qaz sənaye müəssisələrinin dövriyyə kapitalından istifadənin səmərəliliyini artırır. Məqalədə həmçinin beynəlxalq təcrübə əsasında dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində praktiki tövsiyələr verilmişdir.

: В современную эпоху цифровой трансформации и макроэкономической нестабильности со-вершенствование кредитной политики организаций, особенно банков, является чрезвычайно ак-туальным. Цифровизация открывает новые возможности для кредитного процесса, ускоряя при-нятие решений и повышая точность оценки рисков. Одновременно глобальные экономические потрясения, инфляционное давление и волатильность валютных курсов влияют на качество кре-дитных портфелей. В данной статье раскрываются теоретические основы кредитной политики и ее значение для организаций, анализируется влияние цифровой трансформации на управление кредитными рисками. На основе анализа показателей банковского сектора Азербайджана за по-следние годы рассматривается динамика кредитного портфеля и изменение доли проблемных кредитов (NPL). Результаты исследования показывают, что внедрение цифровых технологий положительно сказывается на снижении кредитных рисков, однако факторы макроэкономиче-ской нестабильности сохраняют необходимость придерживаться взвешенного и осторожного подхода в кредитной политике. В заключение сформулированы рекомендации по совершенство-ванию кредитной политики: использование больших данных и искусственного интеллекта для раннего выявления рисков, диверсификация кредитного портфеля и снижение валютных рисков, а также повышение устойчивости через сотрудничество с регуляторами. Предложенные меры могут быть полезны при формировании кредитной политики в будущем, учитывая их значимость для мировой и национальной экономики.

baxımdan kompleks şəkildə təhlil edilmişdir. Tədqiqatın məqsədi bank sektorunda likvidlik səviyyəsi ilə kreditləşmə arasındakı qarşılıqlı əlaqəni müəyyən etmək və bu əlaqənin müasir iqtisadi şəraitdə necə dəyişdiyini qiymətləndirməkdir. Araşdırmanın empirik bazasını Azərbaycan bank sektorunun aparıcı nümayəndələri – Azərbaycan Beynəlxalq Bankı, Kapital Bank və PASHA Bank təşkil edir. Bu bankların 2021–2024-cü illər üzrə maliyyə hesabatları əsasında müqayisəli təhlil aparılmış və əsas maliyyə göstəricilərinin dinamikası öyrənilmişdir. Aparılan analiz nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, son illərdə banklarda likvidlik səviyyəsi davamlı olaraq artmışdır. Lakin bu artım kredit portfellərinin genişlənməsi ilə eyni templə müşayiət olunmamışdır. Əksinə, kredit artım tempində tədricən zəifləmə müşahidə olunmuşdur. Bu fakt likvidlik ilə kreditləşmə arasında klassik iqtisadi nəzəriyyədə göz-lənilən güclü müsbət əlaqənin zəiflədiyini göstərir. Tədqiqat həmçinin göstərir ki, banklar yüksək lik-vidlik şəraitində belə risklərin artması, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və gəlirlilik səviyyəsinin məhdudlaş-ması səbəbindən daha ehtiyatlı kredit siyasəti həyata keçirirlər.Nəticə etibarilə, likvidliyin real sektora ötürülməsi mexanizminin zəiflədiyi və monetar siyasətin effektivliyinin məhdudlaşdığı müəyyən edil-mişdir. Bu isə likvidlik tələsinə xas xüsusiyyətlərin Azərbaycan bank sektorunda formalaşdığını göstərir.

Məqalədə sənaye müəssisələrində iş yerlərində əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlıq problemlərinin iqtisadi aspektləri ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar müqayisəli təhlil edilib. Müəllif belə nəticəyə gəlir ki, bu problemə müəssisələrin gəlir və xərci, həmçinin əmək məhsuldarlığı kontekstindən yanaşılmalıdır.
Nəzərə çatdırılır ki, əməyin mühafizəsi və sağlamlığın qorunması müxtəlif elm sahələrinin, o cümlədən, iqtisad elminin predmetidir. İş yerlərində əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığın iqtisadi aspektləri, məsələn, müəssisənin istehsal həcminin və gəlirlərinin hesablanması zamanı hər hansı səbəbdən iş yerini tərk etmiş işçinin dərhal və ya bir müddətdən sonra əvəz edilməsi halları nəzərə alınmalıdır. Müəssisə təhlükəsiz əmək şəraiti yaratmaq üçün zəruri tədbirləri görməlidir.

Məqalədə işsizlikdən sığorta vəsaitlərinin məşğulluğun artırılmasında istifadəsinin iqtisadi aspektləri tədqiq edilmişdir. Müasir əmək bazarında işsizlikdən sığorta sistemi yalnız sosial müdafiə mexanizmi kimi deyil, həm də aktiv məşğulluq siyasətinin mühüm maliyyə aləti kimi çıxış edir. Tədqiqat çərçivəsində məşğulluq siyasətinin nəzəri əsasları klassik, keynsçi, monetarist, institusional və insan kapitalı nəzəriyyələri konteks-tində araşdırılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, işsizlikdən sığorta vəsaitlərinin peşə hazırlığı, yenidən ixtisas-laşdırma, özünüməşğulluq və aktiv əmək bazarı proqramlarına yönəldilməsi əmək bazarının səmərəliliyinə müsbət təsir göstərir. Tədqiqat zamanı müqayisəli təhlil, statistik təhlil və sistemli yanaşma metodlarından istifadə edilmişdir. Almaniya, İsveç, ABŞ, Danimarka və Cənubi Koreya təcrübələri müqayisəli şəkildə araş-dırılmış, həmin ölkələrdə işsizlikdən sığorta fondlarının aktiv məşğulluq proqramlarının maliyyələşdi-rilməsində rolu qiymətləndirilmişdir. Eyni zamanda Azərbaycanın təcrübəsi təhlil edilmiş, işsizlik səviyyəsi, aktiv məşğulluq tədbirləri və işsizlikdən sığorta vəsaitlərinin istifadə istiqamətləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın nəticələri göstərmişdir ki, işsizlikdən sığorta vəsaitlərinin aktiv məşğulluq tədbirlərinə daha geniş cəlb olun-ması insan kapitalının inkişafına, işsizliyin azaldılmasına və iqtisadi artımın stimullaşdırılmasına mühüm töh-fə verə bilər.

This article develops a feedback-driven conceptual model for analyzing economic cooperation be-tween the United Arab Emirates and Azerbaijan within a System Dynamics framework. The study ar-gues that bilateral economic relations cannot be adequately assessed only through annual trade vol-umes or foreign direct investment statistics. Instead, UAE–Azerbaijan cooperation should be concep-tualized as a dynamic stock that accumulates through trade, FDI, energy cooperation, green invest-ment, logistics connectivity, tourism mobility and institutional coordination, while being weakened by external shocks, project delays, trade costs and implementation failures. The article identifies eight core blocks of the conceptual model: bilateral trade, FDI and investment cooperation, energy coopera-tion, energy transition and green investment, logistics and corridor connectivity, tourism and mobility, institutional cooperation, and external shocks. It proposes central stocks such as Bilateral Economic Cooperation Stock, UAE FDI Stock in Azerbaijan, Renewable Energy Cooperation Capacity, Logistics Connectivity Capacity, Tourism and Mobility Intensity and Institutional Cooperation Strength. The study also formulates feedback-based hypotheses explaining trade–logistics, FDI–trade–investor con-fidence, energy cooperation–green FDI, logistics–FDI, tourism–mobility–services trade and institu-tional cooperation–economic integration mechanisms.